แม่ซื้อไม้โยกเยก: เมื่อของเล่นเล่าเรื่องวัฒนธรรม และวัฒนธรรมกลายเป็นของใช้ในชีวิตประจำวัน ___ สำรวจเรื่องราวของ "แม่ซื้อ" คติความเชื่อของไทยที่หลายคนอาจคุ้นชื่อ แต่ไม่เคยได้ทำความรู้จัก และพบกับงานออกแบบที่ต่อยอดจากจินตนาการพื้นถิ่น ผนวกเอาเรื่องราว ศิลปะ และหัวใจของชุมชน ให้รวมเป็นของเล่นชิ้นเดียว ___ แม่ซื้อ: เทพผู้พิทักษ์แห่งชีวิตแรกเกิด "แม่ซื้อ" คือเทพผู้คุ้มครองทารกแรกเกิดตามคติความเชื่อของไทย มีทั้งหมด 7 องค์ ตามวันเกิดของทารกแต่ละวัน ทุกองค์มีรูปร่างเป็นหญิงและศีรษะเป็นสัตว์ ได้แก่ สิงห์ ม้า ควาย ช้าง กวาง วัว และเสือ ซึ่งตรงกับสัตว์พาหนะของเทพนพเคราะห์ เทวดาประจำวันเกิดในคติไทย เรื่องราวของแม่ซื้อมีหลักฐานชัดเจนปรากฏในจารึกและจิตรกรรมฝาผนัง ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ที่บรรยายรูปลักษณ์และชื่อของแม่ซื้อแต่ละวันไว้อย่างครบถ้วน ในอดีตที่วิทยาการทางการแพทย์ยังไม่ก้าวหน้า การคลอดบุตรและเลี้ยงเด็กให้เติบโตนั้นเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน แม่ซื้อจึงกลายเป็นที่พึ่งทางจิตใจของครอบครัว ทารกแต่ละคนจะถูก "ฝากชะตา" ไว้กับแม่ซื้อด้วยพิธีฝังรก ณ สถานที่ที่เชื่อว่าเป็นที่สถิตของแม่ซื้อประจำวันเกิด เช่น ใต้จอมปลวก ใต้ต้นไม้ใหญ่ ข้างบ่อน้ำ เป็นต้น นอกจากนี้ความเชื่อเรื่องแม่ซื้อยังสะท้อนถึงอำนาจของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สามารถกำหนดชะตาชีวิตของมนุษย์ รวมทั้งวิธีการจัดการความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่ามนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่น ความเชื่อที่ว่าหากแม่ซื้อรักและเอ็นดูเด็กมากเกินไป ก็อาจจะพาเด็ก "ไปอยู่ด้วย" นั่นหมายถึงเด็กอาจเสียชีวิตก่อนวัยอันควร จึงเกิดธรรมเนียมการบรรยายลักษณะเด็กว่า "น่าเกลียดน่าชัง" หรือตั้งชื่อที่ไม่ไพเราะ เพื่อป้องกันไม่ให้เด็กเสียชีวิตและไปอยู่กับแม่ซื้อ รวมถึงพิธี "รับขวัญเด็ก" ที่ร่อนทารกบนกระด้งและเอ่ยว่า "สามวันลูกผี สี่วันลูกคน" เพื่อประกาศต่อแม่ซื้อว่าเด็กคนนี้เป็นของมนุษย์แล้ว ไม่ใช่ของโลกวิญญาณอีกต่อไป ___ จากเรื่องเล่า สู่ของเล่นไม้ที่มีชีวิต เรื่องราวทางวัฒนธรรมคือทรัพยากรที่มีคุณค่า เป็นจุดเริ่มต้นของแนวคิดในการออกแบบ และการเชื่อมโยงผู้คนกับอดีตในรูปแบบใหม่ เมื่อวัฒนธรรมถูกตีความใหม่ด้วยมุมมองร่วมสมัย มันจึงสามารถกลับมามีชีวิตอยู่ร่วมกับปัจจุบัน กลายเป็นสิ่งที่ "เล่นได้ ใช้ได้ และเล่าได้" อย่างแท้จริง การออกแบบ "แม่ซื้อไม้โยกเยก" เกิดขึ้นจากการต่อยอดเรื่องราวทางวัฒนธรรมของไทย โดยเชื่อมโยงเรื่องเล่าโบราณเข้ากับการออกแบบของเล่นในบริบทร่วมสมัย จากการร่วมกันพัฒนาเส้นทางท่องเที่ยวย่านเมืองเก่ากรุงเทพฯ 3 เส้นทาง ในงาน Bangkok Design Week 2024 โดย CODE Studio และ The Roots Routes ผู้พัฒนาแอปพลิเคชัน self-guided tour และผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบประสบการณ์ท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ในงานครั้งนั้น หนึ่งในเส้นทางสำคัญได้แก่ "ย่านค้าไม้หลังวัดสระเกศ" พื้นที่ที่ยังคงมีกลิ่นอายของช่างไม้ดั้งเดิม และร้านค้าไม้ที่ดำเนินกิจการมายาวนานกว่า 100 ปี หลังจากการสำรวจทรัพยากรในชุมชน ทั้งฝีมือช่าง วัสดุ และเครื่องมือ ทีมผู้จัดงานได้พบกับ "ม้าโยกไม้" ของเล่นคลาสสิกที่คนทุกรุ่นรู้จัก คุ้นเคย และผูกพัน ทั้งยังสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ในการออกแบบ นั่นคือการเชื่อมโยงความเชื่อและวัฒนธรรมในอดีตเข้ากับวิถีชีวิตในปัจจุบัน สะท้อนถึงความเชื่อมโยงกับสัญลักษณ์ของแม่ซื้อได้อย่างเป็นธรรมชาติ จึงกลายเป็นจุดร่วมของสองโลก — โลกของเด็ก และโลกของความเชื่อ — ในรูปแบบของเล่นไม้ที่ออกแบบใหม่ ___ ของเล่นที่มีเรื่องราวมาจากเทพผู้พิทักษ์ แม่ซื้อไม้โยกเยกมีทั้งหมด 7 แบบ ตามสัตว์ประจำวันเกิด เพื่อให้ผู้ใช้เลือกได้ตามวันเกิดของเด็ก เพิ่มมิติของความเฉพาะตัวของผู้ใช้งาน โดยชิ้นงานผลิตจากไม้ยางพาราประสาน ใช้เทคนิคซ้อนไม้ และการเข้าไม้แบบไทย ทุกชิ้นผลิตด้วยมือของช่างไม้จากย่านค้าไม้หลังวัดสระเกศ และชุมชนบางโพ ผ่านการออกแบบ ทดสอบ และปรับปรุงร่วมกันกับทีมออกแบบอย่างใกล้ชิด ทำให้ช่างไม้ในชุมชนกลายเป็นผู้ร่วมสร้างความหมายใหม่จากฝีมือที่มีอยู่ ผลิตภัณฑ์นี้จึงเป็นงานออกแบบที่มีชีวิต มีเรื่องเล่า และมีความเชื่อมโยงจากชุมชนจริง ___ จากของเล่น… สู่ผู้พิทักษ์ตัวน้อยประจำวันเกิด ปัจจุบันแม่ซื้อไม้โยกเยกได้รับการพัฒนาจากของเล่น สู่การเป็น "ผู้พิทักษ์ตัวน้อย" สำหรับเด็กและครอบครัว ทั้งในรูปแบบตุ๊กตาแม่ซื้อ ของแต่งบ้าน หรือของใช้ในห้องนอนเด็ก เพื่อให้ "แม่ซื้อ" เป็นผู้ที่ดูแลเคียงข้างลูกหลานในโลกสมัยใหม่ ในรูปลักษณ์ที่อบอุ่น เรียบง่าย และร่วมสมัย ผ่านฝีมือช่างไม้ไทย และหัวใจของการออกแบบทางวัฒนธรรมให้ร่วมสมัย ข้ามผ่านกาลเวลาจากอดีตสู่วิถีชีวิตในปัจจุบัน